شیمی درمانی روشی است که برای درمان سرطان استفادهی گستردهای دارد. اصطلاح شیمی درمانی اشاره به داروهایی دارد که روی سلولهای سرطانی تاثیر گذاشته و جلوی رشد یا تقسیم آنها را میگیرند. این امر با کشتن سلولهای در حال تقسیم انجام میشود. اثرگذاری این روش تا حدودی به سطح و میزان پیشرفت سرطان بستگی دارد.
به عنوان بخشی از فرآیندهای طبیعی بدن، سلولها به صورت مداوم از راه تقسیم شدن، جایگزین میشوند. زمانی که سرطان ایجاد میشود، سلولها به صورت کنترلنشدنی و با سرعت غیرطبیعی تکثیر میشوند.
سلولهای بیشتر و بیشتری تولید میشود و این سلولها فضای بسیار زیادی را اشغال میکنند که در حقیقت در اختیار سلولهای سالم و مفید بوده است.داروهای شیمی درمانی در توانایی تقسیم شدن سلول سرطانی مداخله میکنند. در این راستا ممکن است فقط از یک دارو یا ترکیبی از چند دارو استفاده شود.این داروها ممکن است به صورت مستقیم وارد جریان خون بشوند و به سلولهای سرطانی سرتاسر بدن حمله کنند؛ یا به صورت اختصاصی فقط قسمتهای سرطانی را هدف قرار دهند.
داروهای شیمی درمانی میتوانند:
• تقسیم سلولی را معیوب کنند یا از آن جلوگیری کنند. این کاری است که داروهایی با سمیت سلولی انجام میدهند.
• منبع غذای سلول را هدف قرار دهند و اجازه ندهند هورمونها و آنزیمهای لازم به سلول سرطانی برسد.
• سلولهای سرطانی را ترغیب به خودکشی کنند. در اصطلاح پزشکی به این امر خزان یاختهای میگویند.
• جلوگیری از تشکیل و رشد مویرگهای تازه که وظیفهی خونرسانی به غدهی سرطانی را به عهده دارند. البته تاثیرگذاری این روش در سالهای اخیر مورد تردید قرار گرفته است.
برخی پژوهشها نشان داده است اگر به جای گرسنگی دادن به سلول سرطانی جلوی رسیدن خون به آن را بگیریم، ممکن است مقاومت آن را در مقابل درمان بالا برده و احتمال متاستاز را بیشتر کنیم. از طرف دیگر مطالعات بیشتر، دانشمندان را متقاعد کرده است که استفاده از همین روشها ممکن است همچنان اثربخش باشد.
دانشمندان اظهار کردهاند که اگر پروتئینهایی را هدف قرار بدهیم که توسط سرطان گسترش داده شدهاند، میتوانیم خطر مقاومت در برابر درمان یا احتمال متاستاز را کاهش دهیم.
عوارض جانبی :
شیمی درمانی یک روش تهاجمی است که میتواند عوارض جانبی شدیدی داشته باشد؛ به این دلیل که داروها گاهی ممکن است روی سلولهای سالم هم تاثیر بگذارند.
این عوارض جانبی میتوانند نگرانکننده باشند؛ اما اگر این درمان در مراحل اولیهی سرطان آغاز شود میتواند در بسیاری از موارد درمان کامل به دنبال داشته باشد و تحمل عوارض آن را آسانتر کند.
در هر حال مهم است که بیمار پیش از شروع شیمی درمانی با عوارض آن آشنا شود.
برای نتایج بهتر، بیمار باید طی یک دورۀ معین به صورت منظم داروهای شیمی درمانی را مصرف کند. مدتزمان این دوره توسط آنکولوژیست یا متخصص سرطان تعیین میشود.
یک برنامۀ خاص طراحی میشود که تعیین میکند جلسات شیمی درمانی چه زمانی باید انجام شده و چه مدت طول بکشند.
بسته به نوع و میزان پیشرفت بیماری، دورهی درمان ممکن است از یک دوز در یک روز شروع شده و تا چند هفته هم ادامه پیدا کند.
بیمارانی که به بیش از یک جلسه شیمی درمانی نیاز دارند، باید یک دورهی استراحت را پشت سر گذاشته تا بدنشان فرصت بهبود داشته باشد.
ممکن است یک جلسهی درمان انجام شده و یک هفته استراحت داده شود، سپس جلسهی بعدی درمان و به دنبال آن سه هفته استراحت باشد و این روند ادامه پیدا کند. این برنامه ممکن است چندین بار تکرار شود.
در طی جلسات درمان ممکن است یک مشاور یا روانشناس حضور داشته باشد که به بیمار کمک کنند با مشکلات ذهنی و عاطفی شیمی درمانی بهتر کنار بیاید.
آزمایش خون برای اینکه پزشک بداند آیا بیمار توانایی دریافت شیمی درمانی و تحمل عوارض جانبی آن را دارد یا نه، ضروری است.
به طور مثال اگر در آزمایش خون بیماری های کبد تشخیص داده شود، ادامهی شیمی درمانی تا زمانی که آن مشکلات برطرف شود توصیه نمیشود.
داروهای شیمی درمانی در کبد شکسته و آمادهی جذب میشوند. اگر کبد آسیب دیده باشد خود میتواند عوارض جانبی بیشتری را ایجاد کند.
اگر آزمایش خون قبل از شروع شیمی درمانی نشان دهد تعداد گلبولهای قرمز یا سفید خون کم است، پزشک ممکن است درمان را به تعویق بیندازد.
آزمایش خون به صورت منظم طی دورهی شیمی درمانی تکرار میشود که عملکرد و سلامت کبد و خون بررسی شود و همچنین میزان اثرگذاری درمان کنترل شود.
با توجه به نوع سرطان، بیمار ممکن است میزان داروی تعیین شده را به صورت خوراکی دریافت کند یا دارو در رگ یا قسمت دیگری از بدن او تزریق شود.
دریافت خوراکی دارو
اگر سطح سلامتی بیمار اجازه دهد، دارو میتواند در خانه خورده شود. در هر حال او باید به صورت منظم به بیمارستان مراجعه کند تا سطح سلامتی خود و اثربخشی دارو را بررسی کند. داروی خوراکی ممکن است به صورت قرص، کپسول یا شربت باشد.
دارو باید دقیقا در زمان تعیینشده مصرف شود. اگر بیمار به هر دلیل نتواند دارو را رأس آن زمان بخورد باید به سرعت با گروه درمانی خود تماس بگیرد.
دریافت دارو از طریق تزریق داخل وریدی
در این روش دارو ممکن است مستقیم داخل رگ تزریق شود یا از راه سرم وارد خون شود.
دارو همچنین از روشهای زیر ممکن است به بیمار تزریق شود:
• به صورت تزریق عضلانی به بازو، ران یا جایی دیگر.
• به صورت اینتراکتال که دارو به به فضای خالی بین بافتهایی تزریق میشود که مغز یا ستون فقرات را پوشاندهاند.
• به صورت داخل صفاقی که دارو به صورت مستقیم به بخشی که رودهها، معده و کبد قرار دارند تزریق میشود.
• به صورت تزریق داخل آن شریانی که به بخش سرطانی میرسد. دارو ممکن است توسط یک پمپ تزریق شود که پزشک مطمئن شود مقدار مناسبی از آن به عضو سرطانی خواهد رسید.
اگر احتیاج باشد بیمار تزریق مداوم یا تزریق وریدی طولانیمدت داشته باشد، باید پمپ را برای چند هفته یا ماه با خود داشته باشد. شخص میتواند هنگام دریافت دارو از طریق پمپ، راه برود.
وسایلی که در این روش استفاده میشوند یک کاتتر، یک خط مرکزی و یک پورت مخصوص است.
این پورت یک لولۀ نازک، نرم و منعطف پلاستیکی است که وارد رگ میشود.
شیمی درمانی گاهی عوارض جانبی شدیدی دارد. اما پیشرفتهای علمی اخیر بسیاری از آنها را تا حدود زیادی قابل کنترل کرده است.
با توجه به نوع و گستردگی درمان و برخی عوامل فردی دیگر، این عوارض جانبی ممکن است خفیف یا شدید باشند. بعضی افراد هم هیچ عوارض جانبی را تجربه نمیکنند.
در ادامه مهمترین و شایعترین عوارض جانبی را شرح میدهیم.
حالت تهوع و استفراغ برای ۷۰٪ از بیماران پیش میآید. داروهای ضدتهوع میتوانند به آنها کمک کنند. این داروها حتی زمانی که این عوارض از بین رفتهاند هم باید مصرف شوند که از بروز مجدد تهوع و استفراغ جلوگیری شود.
زنجبیل و محصولات زنجبیلی به اثربخشی بهتر داروهای ضدتهوع کمک میکنند.
مو چند هفته پس از شروع برخی از شیمی درمانیها میریزد یا نازک و شکننده میشود. ریزش مو در هر منطقه از بدن ممکن است رخ بدهد.
ریزش مو هیچ عوارضی برای سلامتی به همراه ندارد اما باعث ناراحتی و فشار ذهنی بیمار میشود. پزشک ممکن است بیمار را به جلسه مشاوره بفرست یا از او بخواهد از کلاهگیس و وسایل مشابه استفاده کند.
استفاده از یک کلاه سرد هنگام دریافت دارو در جلسهی شیمی درمانی میتواند میزان ریزش مو را کاهش بدهد اما بیمارانی که برای آنها دارو باید به جمجمه برسد، نمیتوانند از روش کلاه سرد استفاده کنند. مانند بیماران دارای سرطان خون.
مو معمولا پس از اتمام درمان به صورت طبیعی دوباره رشد میکند. البته ناخنها هم ممکن است نرم و شکننده شوند.
پوست ممکن است خشک و دردناک شود و نسبت به نور آفتاب حساسیت بیشتری نشان دهد. بیماران باید در ساعتهای میانی روز از نور آفتاب دور بمانند یا از لباسها و لوسینهای مناسب برای پوشاندن پوست استفاده کنند.
خستگی مفرط یکی از عوارض جانبی شایع است. این خستگی ممکن است مداوم بوده یا فقط پس از یک سری از فعالیتهای خاص نمایان شود. بیمار باید زمان زیادی را استراحت کند و از فعالیتهای سنگین بدنی اجتناب کند.
البته خستگیهای بسیار شدید ممکن است نشانهای از کم شدن گلبولهای قرمز خون باشد و باید به پزشک معالج گزارش داده شود.
اثرات سمی شیمی درمانی ممکن است باعث کاهش موقتی یا دائمی شنوایی در برخی از بیماران شود.
زمانی که شیمی درمانی شروع میشود سیستم ایمنی بدن ضعیف میشود زیرا تعداد گلبولهای سفید خون کم میشود. به این عارضه نوتروپنی میگویند. گلبولهای سفید خون بخشی از سیستم ایمنی بدن هستند که با عوامل عفونتزا مبارزه میکنند. به همین دلیل شخص ممکن است در برابر عفونتها آسیبپذیرتر بشود.
استفاده از داروهای آنتی بیوتیک میتواند در گذر از این مرحله کمک کند. البته بیمار و افرادی که از او مراقبت میکنند هم باید موارد بهداشتی را رعایت کنند.
مواردی مانند:
• رعایت بهداشت شخصی: شستشوی مداوم دست با آب گرم و صابون، استحمام منظم، تعویض لباسها و ملحفهها و شستشوی سرویس بهداشتی.
• رعایت بهداشت مواد غذایی: مواردی که برای حفظ سلامت مواد غذایی لازم است مانند شستشوی مناسب سبزیجات، پخت کامل محصولات دامی و تمیز نگه داشتن سطوح آشپزخانه رعایت شود.
• اجتناب از افراد دارای بیماری عفونی
• مراقبت از زخمهای پوستی: این زخمها باید به دقت تمیز و پانسمان شوند که هیچ باکتری و میکروبی نتواند از آن طریق وارد بدن شود.
اگر فردی که شیمی درمانی دریافت میکند دچار بیماری عفونی شود، باید به سرعت درمان شود. این درمان ممکن است شامل بستری شدن در بیمارستان و دریافت آنتیبیوتیک تزریقی هم باشد.
این عارضه که به نام ترومبوسیتوپنی هم شناخته میشود ممکن است مشکلاتی در رابطه با لخته شدن خون ایجاد کند.
پلاکتها آن دسته از سلولهای خونی هستند که به لخته شدن خون کمک میکنند. در صورتی که تعداد این پلاکتها کم شود ممکن است مشکلاتی نظیر خونریزی بینی و لثه یا بند نیامدن خون از زخمها به وجود بیاید.
اگر پلاکتها از میزان معینی کمتر شوند، بیمار به انتقال خون نیاز پیدا میکند.
برای کم شدن خطر خونریزی فرد باید:
• از تیغ و وسایل اصلاح دیگر استفاده نکند.
• از مسواک با برس نرم استفاده کند.
• هنگام کار با وسایل تیز و برنده بسیار احتیاط کند. پوشیدن دستکش کار میتواند گزینۀ مناسبی باشد.
گلبولهای قرمز خون، اکسیژن را به تمام بافتهای بدن میرسانند. کم شدن تعداد این گلبولها به کمخونی منجر میشود و نشانههایی مانند خستگی، نفس کم آوردن و تپش قلب دارد.
شخصی که دچار کم خونی شدید است به سرعت نیاز به انتقال و تزریق خون دارد.
منابع غنی آهن در مواد غذایی مانند سبزیجاتی با رنگ سبز تیره، حبوبات، گوشت، آجیل ها، کشمش و زردآلو به تولید بیشتر گلبول قرمز کمک میکنند.
این عارضه میتواند هر بخش از دستگاه گوارش مانند دهان، معده، رودهها، رکتوم و مقعد را درگیر کند.
التهاب غشاء مخاط دهانی معمولا بین ۷ تا ۱۰ روز پس از شروع شیمی درمانی پدیدار میشود. درد این عارضه مانند زمانی است که دهان سوخته باشد.
ممکن است زخمهایی در گوشههای دهان، زبان یا لبها ایجاد شود که خوردن و حرف زدن را دردناک کند. اگر این زخمها خونریزی کنند خطر ابتلا به عفونت وجود دارد.
شدت این عارضه به قدرت و دوز داروهای شیمی درمانی بستگی دارد.
برای کم کردن خطر ابتلا به این عارضه داروهای جدیدی وجود دارد. التهاب غشاء مخاطی یکی دو هفته پس از پایان شیمی درمانی از بین میرود.
شیمی درمانی یا خود بیماری سرطان، روی سطح سوخت و ساز بدن اثر میگذارند و منجر به کاهش اشتها و کاهش وزن میشوند. این عارضه ممکن است تا زمان بهبود بیماری و تمام شدن درمان ادامه پیدا کند. شدت بیاشتهایی به نوع سرطان و شیمی درمانی بستگی دارد.
خوردن وعدههای کوچک اما بیشتر در طول روز میتواند نیاز بدن به مواد مغذی را تامین کند. نوشیدن مایعات از طریق نی هم به بیمار کمک میکند سطح مایعات بدن را در حد طبیعی نگه دارد.
بیمارانی که نمیتوانند به صورت طبیعی غذا و مایعات را ببلعند باید در بیمارستان بستری شوند. در این حالت آنها از طریق لولهای تغذیه میشوند که مواد غذایی را مستقیم از وارد معده میکند. این لوله از طریق بینی تا معده کار گذاشته میشود.
بسیاری از بیماران در طول دورهی شیمی درمانی تمایل خود را به رابطهی جنسی از دست میدهند؛ اما این مشکل پس از اتمام درمان برطرف میشود.
با توجه به نوع دارویی که مصرف میشود، شیمی درمانی ممکن است روی باروری زنان و مردان اثر منفی بگذارد. پس از تکمیل درمان قدرت باروری معمولا –نه همیشه– به حالت قبل بازمیگردد.
بیمارانی که تمایل دارند پس از پایان شیمی درمانی بچهدار شوند، بهتر است پیش از شروع آن اسپرم یا تخمک خود را فریز کنند و نگه دارند.
برخی از داروهای شیمی درمانی میتوانند برای جنین نقصهای مادرزادی ایجاد کنند. به همین دلیل مهم است که فرد در این دوره باردار نشود. باید حین شیمی درمانی و حداقل تا یک سال پس از آن از روشهای پیشگیری از بارداری استفاده شود. البته داروهای خوراکی ممکن است با داروهای شیمی درمانی تداخل ایجاد کنند.
اگر شخص بیمار باردار است یا در طول شیمی درمانی باردار شده است، لازم است در اولین فرصت این موضوع را با پزشک معالج درمیان بگذارد.
داروهای مختلف و روشهای متفاوتی برای دریافت شیمی درمانی وجود دارد.
چهار دستهبندی اصلی این موارد هستند:
• عوامل آلکیلهکننده: این عوامل به صورت مستقیم روی دیانای سلول کار میکند و آن را در هر مرحله از دورۀ زندگی که باشد میکشند. نمونهی این داروها کلرامبوسیل، سیکلوفسفامید، تیتوپاپا و بوسولفان هستند.
• آنتیمتابولیتها: این مواد پروتئین هایی که سلول برای بقا نیاز دارد را شبیهسازی میکند. سلولها از جذب آنها هیچ منفعتی نمیبرند و به همین دلیل از گرسنگی میمیرند. نمونۀ این داروها آنتاگونیستهای پورین، آنتاگونیستهای پیریمیدین و آنتاگونیستهای فولات هستند.
• آلکالوئیدهای گیاهی: این مواد توانایی سلولها را برای رشد و تقسیم مسدود میکنند. نمونههایی از این داروها عبارتند از: آکتنیمایسین D، دوکسوروبیسین و میتومایسین.
• آنتیبیوتیکهای ضد توموری: این مواد به دیانای متصل شده و جلوی سنتز کردن آرانای را میگیرند؛ به این ترتیب سلول دیگر نمیتواند تقسیم شود. این داروها با آنتیبیوتیکهایی که برای بیماری های عفونی مصرف میکنیم تفاوت دارند. دوکسوروبیسین، میتوکسانترون و بلوموی سین از انواع این دارو هستند.
پزشکان معمولا پس از بررسی عواملی مانند نوع و میزان پیشرفت سرطان، داشتن یا نداشتن سابقۀ شیمی درمانی و بیماریهایی مانند دیابت روش مناسب شیمی درمانی را تجویز میکنند.
میزان اثرگذاری شیمی درمانی
میزان اثرگذاری شیمی درمانی به عوامل فردی متکی است.
عواملی مانند:
• منطقه، نوع و میزان پیشرفت بیماری
• سن، سلامت عمومی بیمار و بیماریهای دیگر وی
در بعضی از موارد شیمی درمانی به تنهایی میتواند بهبودی کامل را ایجاد کند؛ به طوری که سرطان دوباره عود نکند.
در بعضی از موارد دیگر شیمی درمانی با روشهای دیگر مانند پرتو درمانی یا جراحی همراه میشود تا نتایج بهتری حاصل شود. برای کوچک کردن تومور پیش از جراحی میتوان از درمان Neo-adjuvant استفاده کرد.
اگر سرطان در مراحل پیشرفته باشد، شیمی درمانی سرعت پیشرفت بیماری و علایم آن را کم میکند؛ حتی اگر امیدی به بهبودی کامل نباشد. به این روش، شیمی درمانی تسکینی گفته میشود.
در حین و پس از شیمی درمانی، بیمار باید آزمایش خون بدهد که میزان اثرگذاری درمان مشخص شود. عوارض جانبی شیمی درمانی پس از تکمیل درمان از بین میروند.
هرقدر سرطان در مراحل اولیه مورد درمان قرار بگیرد، همانقدر احتمال شکست دادن آن و بازگشت سلامت فرد بیشتر است.
برخی از افراد در طول دورۀ شیمی درمانی میتوانند به شغل خود بپردازند اما احتمالا یک برنامهریزی مجدد برای کارها نیاز خواهند داشت. بسیاری از کارفرماها طبق قانون باید شرایطی ایجاد کنند که مناسب وضعیت فرد بیمار باشد.
گفتگو با پزشک معالج، مشاور یا عضو شدن در گروههای مجازی مختص افرادی که مشغول شیمی درمانی هستند، میتواند به حفظ روحیه کمک کند.
اهمیت بسیاری دارد که در طول دورهی درمان سرطان، بیمار و پزشک ارتباط نزدیک و مداومی داشته باشند که بتوانند عوارض جانبی را بهتر کنترل کنند. بیمار نباید بدون مشورت با پزشک، تغییرات ناگهانی در سبک زندگی خود ایجاد کند.
شیمی درمانی ممکن است روش پرهزینهای باشد. بیمار باید با پزشک خود صحبت کند تا از تمام روشهایی که پیش ِرو دارد مطلع شود همچنین لازم است با شرکت بیمۀ خود تماس بگیرد و بپرسد کدام داروها و روشها شامل خدمات بیمه میشوند.
بعضی افراد در طول این دوره میتوانند به صورت عادی به کار و شغل خود بپردازند اما برخی دیگر باید به مرخصی بروند. شماری از کارفرماها از لحاظ قانونی وظیفه دارند شرایط و برنامۀ کاری آن شخصی که شیمی درمانی میکند را به گونهای تغییر دهند که مناسب او باشد.
تحت چه نوع رادیوتراپی قرار می گیرم؟
رادیوتراپی چه کمکی می کند؟
چند هفته درمان رادیوتراپی من طول می کشد؟
باید هنگام رادیوتراپی منتظر چه عوارضی باشم؟
آیا این عوارض بعد از اتمام رادیوتراپی برطرف می شوند؟
بعد از اتمام رادیوتراپی باید احتمال چه عوارض دیررسی را بدهم؟
چگونه می توانم با این عوارض کنار بیایم؟
شما برای کنترل، کاهش یا برطرف کردن این عوارض چه کارهایی انجام می دهید؟
چگونه می توانم دربارۀ رادیوتراپی اطلاعات بیشتری به دست بیاورم؟
https://www.kwf.nl/sites/default/files/2019-09/brochure-bestraling.pdf
می دانیم که تقسیم و رشد غیرطبیعی سلولها میتواند باعث ابتلا به سرطان شود و برای مقابله و درمان سرطان، راه های مختلفی از جمله شیمی درمانی، جراحی هورمون درمانی و پرتو درمانی وجود دارد. در این مقاله به بررسی کامل پرتودرمانی می پردازیم. ابتدا به این سوال می پردازیم که پرتو درمانی چیست؟
پر انرژی یا امواج مانند اشعه ایکس ، اشعه گاما ، پرتوهای الکترونی یا با استفاده از نوع معینی انرژی جلوی رشد و تقسیم سلول های سرطانی را می گیرد (این پرتو ها با عبور از ماده یونیزاسیون کرده و در ماده تولید یون های مثبت و منفی میکند). در نتیجه سلول به تدریج کوچک می شود و از بین خواهد رفت. هدف پرتودرمانی از بین بردن سلولهای سرطانی با کمترین میزان آسیب به سلول های سالم است. اما گاهی اوقات این درمان به سلولهای سالم مجاور بافت هدف (بافت سرطانی) هستند نیز آسیب میرساند یا با نابود کردن DNA آنها جلوی رشد کردن و تقسیم شدن را می گیرد. با این وجود گرچه پرتو ها سلولهای سرطانی و قسمتی از سلولهای سالم را باهم از بین میبرد اما باید به این توجه کنیم که بیشتر سلول ها از تأثیر پرتو و عملکرد آن بهبودی کامل مییابند. هم چنین رادیوتراپی می تواند به عنوان قسمتی از معالجه باشد و از عود تومور بعد از جراحی برداشت تومور بدخیم (برای مثال، مراحل اولیه سرطان پستان) جلوگیری کند. پرتودرمانی اثر شیمی درمانی را افزایش می دهد و در تومورهای حساس، قبل، بعد و همزمان با شیمی درمانی استفاده می شود.
به علت توانایی دستگاه رادیوتراپی در کنترل رشد سلول، از آن در درمان سرطان استفاده می گردد. پرتوهای یونیزان، به دلیل تولید یون های مثبت و منفی به DNA بافتی که تحت تابش قرار دارد آسیب می زند و درنهایت باعث مرگ سلولی می شود. حال می دانید که اکثر تومورهای سرطانی در قسمت های داخلی بدن قرار دارند و برای اینکه تابش ها به بافت سرطانی برسند باید از اعضا و اندامهای مختلف عبور کنند. برای حفظ بافت سالم (مانند پوست یا ارگان هایی که در مسیر تابش پرتو به تومور هستند) باریکه های پرتوی شکل داده شده در زوایای مختلف به تومور تابیده می شود تا بیشترین میزان دز در تومور جذب شود نه بافت های سالم اطراف. گاهی ناحیۀ درمانی علاوه بر خود تومور، شامل گره های لنفاوی هم می شود (اگر درگیری شده باشد یا شک به درگیری آن وجود داشته باشد). به خاطر عدم قطعیت در یکسان بودن وضعیت بیمار و حرکت های درون بدن، باید در ناحیۀ درمانی علاوه بر خود تومور حاشیه ای از بافت سالم هم وجود داشته باشد. این عدم قطعیت ها می توانند در نتیجۀ حرکت های دخلی بدن (مانند تنفس یا پر و خالی شدن مثانه) و حرکت علامت های سطح پوست (که برای تعیین ناحیۀ تومور روی بدن گذاشته می شود) به وجود آید.
برای بررسی انواع پرتو درمانی میتوان گفت به طور کلی سه نوع پرتو درمانی وجود دارد. پرتو درمانی داخلی، پرتو درمانی خارجی و پرتو درمانی سیستماتیک که در ادامه به توضیح هر یک می پردازیم.
پرتو درمانی خارجی رایج ترین نوع پرتو درمانی است که در آن اشعه از دستگاهی که خارج از بدن قرار دارد به بافت و سلول سرطانی تابیده می شود که معمولا طی چند هفته و گاهی اوقات دو بار در روز به مدت چند هفته انجام می شود. زمان این نوع درمان نیز معمولا 20 تا 30 دقیقه است. از پرتودرمانی خارجی معمولا برای درمان بیماران سرپایی استفاده میشود و بیماران نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارند. پرتودرمانی خارجی انواع مختلفی از سرطان مانند سرطان سینه، مثانه، دهانه رحم، حنجره، ریه، پروستات و واژن را درمان می کند. بهعلاوه از پرتو درمانی خارجی برای کاهش درد یا بهبود مشکلات دیگر هنگام منتشر شدن سرطان از محل اولیه به قسمتهای دیگر بدن، استفاده می شود.
پرتو درمانی داخلی یا براکی تراپی یک روش موضعی برای درمان سرطان است. در براکی تراپی منبع اشعه در داخل بافت تومور یا نزدیک به آن قرار می گیرد. گاهی اوقات برای مدتی در بدن می ماند و سپس برداشته می شود. در روش براکی تراپی درمان مختص به تومور است و بافتهای سالم اشعه ای دریافت نمی کنند. پرتو درمانی داخلی به صورت سرپایی یا بستری در بیمارستان انجام شود و در درمان سرطانهای سر و گردن، پستان، دهانه رحم، پروستات، کیسه صفرا، مری، چشم، ریه و... استفاده می شود. این روش معمولا همراه با سایر روشهای درمانی مانند رادیوتراپی خارجی، شیمیدرمانی و جراحی به کار گرفته میشود.
https://repositori.usu.ac.id/handle/123456789/26129
پرتو درمانی داخلی با منبع مایع را پرتو درمانی سیستمیک می گویند. در پرتو درمانی سیستمیک، داروی رادیواکتیو از طریق حرکت در خون به بافتهای سرطانی می رسد وسلولهای سرطانی را از بین می برد.این داروی رادیواکتیو می تواند از طریق بلع و یا تزریق وریدی وارد بدن فرد بیمار شود. با این روش مایعات بدن بیمار مانند ادرار، عرق و بزاق قابلیت پرتودهی بلند مدت دارند. بنابراین احتیاط های خاصی برای افرادی که در تماس با بیمار هستند درنظر گرفته می شود.
عوامل زیادی در نوع پرتودرمانی اثر گذارند. این عوامل شامل:
نوع سرطان
سایز تومور
مکان تومور در بدن
سلامت کلی و تاریخچه پزشکی بیمار
فاصله توده سرطانی تا بافت های سالم و حساس به تابش
با آسیب به DNA سلول های تومورال، تأثیر خود را می گذارد. این آسیب به DNA توسط یکی از دو صورت انرژی، فوتون یا ذرات باردار ، ایجاد می شود. این آسیب می تواند به صورت یونیزاسیون مستقیم یا غیر مستقیم زنجیرۀ DNA را تحت تأثیر قرار دهد. در درمان با فوتون، اثر گذاری پرتوها بیشتر از طریق ایجاد رادیکال های آزاد و در نتیجه آسیب رساند به DNA است. از آنجا که سلول ها دارای مکانیزم ترمیم آسیب DNA تک رشته ای هستند ، دیده شده است که آسیب به دو رشتۀ DNA ، مهم ترین تکنیکی است که منجر به مرگ سلولی می شود. معمولاً سلول های سرطانی که تمایز نیافته و مشابه سلول های بنیادی هستند، بیشتر از سلول های سالم تمایز یافته تکثیر می یابند، و توانایی کمی برای بازسازی آسیب ها دارند. آسیب رشتۀ DNA در حین تقسیم سلولی به سلول های جدید منتقل می شود؛ آسیب های DNA سلول سرطانی منجر به مرگ سلول ها یا کاهش سرعت تکثیر آنها می شود.
هدف اصلی رادیوتراپی (علاج، ادجوونت، نئوادجوونت، درمانی یا تسکینی) به نوع تومور، جای آن، مرحلۀ آن و سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. تابش به کل بدن (TBI) تکنیکی در رادیوتراپی است که برای آماده سازی بدن برای دریافت پیوند مغز استخوان مورد استفاده قرار می گیرد. براکی تراپی، روش دیگری است که طی آن منبع پرتوی داخل یا در کار ناحیۀ مورد نظر برای درمان قرار می گیرد و باعث می شود تا پرتوگیری بافت های سالم در طی درمان سرطان هایی مانند پروستات، آندومتر، پستان و غیره کاهش یابد. پرتودرمانی دارای کاربردهای متعددی در بیماری های غیربدخیم مانند درمان نورالژی عصب سه قلو، آکوستیک نوروما، پتریجیوم، بیماری شدید چشمی ناشی از تیروئید، سینوویت ویلوندولار رنگدانه ای و پیشگیری از رشد کولوئیدی اسکار ، تنگی مجدد عروق و استخوان سازی هتروتوپیک می باشد. استفاده از رادیوتراپی در بیماریهای غیر بدخیم به خاطر خطرات آن و افزایش احتمال سرطان ناشی از پرتو به شدت محدود شده است. به طور کلی از اهداف پرتو درمانی می توان گفت:
درمان یا کوچک کردن سرطان در مراحل اولیه
جلوگیری از بازگشت سرطان (عود مجدد) در جای دیگر
درمان علائم ناشی از سرطان پیشرفته
رادیاسیون اُنکولوژی تخصص پزشکی مرتبط با تجویز تابش است، و متمایز از رادیولوژی، استفاده از تشعشع در تصویربرداری پزشکی و تشخیص، است. تجویز پرتو می تواند با هدف علاج (کیوراتیو) یا درمان ادجوونت (رادیوتراپی پس از شیمی درمانی) باشد. هم چنین گاهی پرتو به منظور درمان پالیاتیو (درمان تسکینی) یا درمانی(وقتی درمان می تواند منجر به افزایش بقا، کیفیت زندگی یا علاج ) استفاده شود. هم چنین ترکیب رادیوتراپی با جراحی، شیمی درمانی، هورمون درمانی یا ایمونوتراپی یا هر چهارتای آنها روش رایجی است. بیشتر انواع رایج سرطان را می توان به نحوی با رادیوتراپی درمان کرد.
پرتو درمانی انواع سرطان ها را به طور موثر درمان می کند اما مانند سایر روش های درمان عوارضی را بر جای می گذارد که بسته به نوع سرطان، دوز پرتو و سلامت عمومی فرد بیمار این عوارض متفاوت است. در ابتدا به این سوال می پردازیم که چرا پرتو درمانی عوارض ایجاد میکند؟
در بالا خواندیم که در پرتو درمانی علاوه بر سلول های سرطانی سلول های سالم نیز در معرض اشعه قرار می گیرند. عوارض جانبی ناشی از درمان بوسیله پرتو درمانی خارجی به همین علت اتفاق می افتد. البته باید به این توجه کرد که این عوارض در برخی از افراد بسیار کم یا حتی هیچ گونه عارضه ای مشاهده نمیشود اما برخی افراد این عوارض شدیدتر دیده می شود. برخی از عوارضی که در بدن بیماران مشاهده می شود عبارت است از:
احساس ضعف و خستگی
عوارض پوستی در منطقه درمان
ریزش مو
تهوع
اسهال
یکی از محدودیت های رادیوتراپی با فوتون آن است که سلول های تومورهای توپر دچار کمبود اکسیژن می شوند. تومورهای توپر می توانند در نتیجۀ کاهش اکسیژن (هایپوکسی) رگ های خونی خود را تقویت کنند. اکسیژن یک حساس کنندۀ قوی به پرتو (رادیوسنسیتایزر /Radiosensitizer) است و تأثیر دز تابشی را با ایجاد رادیکال های آزاد آسیب زننده به DNA افزایش می دهد. سلول های تومورال در یک محیط هایپوکسیک نسبت به پرتو، ۲تا ۳ برابر مقاوم تر از سلول های سرطانی که در محیط دارای اکسیژن هستند، می باشند. تحقیقات زیادی از جمله استفاده از مخازن فشار قوی اکسیژن ، جایگزین های خون که اکسیژن زیادی حمل می کنند، داروهای حساس کنندۀ سلول های هایپوکسیک مانند میزونیدازول و مترونیدازول، و سایتوتوکسین های هایپوکسیک (سموم بافتی) مانند تیراپازامین، برای غلبه بر کمبود اکسیژن اختصاص داده شده است.
تحقیقات جدیدی در مورد استفاده از ترکیبات افزایش دهندۀ اکسیژن مانند ترانس سدیم کروسِتینیت (TSC) به عنوان رادیوسنسیتایزر در حال انجام است. ذرات باردار مانند پروتون، بورون، کربن و یون های نئونباعث آسیب مستقیم به DNA سلول های سرطانی می شوند، مستقل از میزان اکسیژن بافت، اثری ضد تومور دارند چون بیشتر از طریق شکستن دو رشتۀ DNA تأثیر خود را می گذارد. از آنجا که این ذرات نسبتاً سنگین هستند، پکمتر در بافت به اطراف پراکنده می شوند. باریکۀ پرتو خیلی پخش نمی شود، روی تومور متمرکز باقی می ماند و عوارض جانبی کمی را به بافت های اطراف وارد می کند. هم چنین آنها به خاطر خصوصیت های خاص فیزیکی خود (خاصیت دارا بودن پیک براگ) تومور را دقیق تر هدف قرار می دهند. برای مثال در پروتون تراپی، آسیب های وارده به بافت های سالم اطراف تومور بسیار پایین است. این موضوع کمک می کند تا تومورهایی که در نواحی حساسی هستند (مانند تومور های سر وگردن) با دقت بیشتر و با حداقل آسیب به بافت های اطراف درمان شوند. تابش پرتو برای کودکان مضر است ، چون در حال رشد هستند.
کلیه تجهیزات مورد نیاز برای انجام چرخه کامل رادیوتراپی از تصویر برداری تا درمان از اخرین تکنولوژی های روز دنیا تهیه شده است. تجهیز این مرکز با این هدف انجام شد که عقب ماندگی در این حوزه را جبران و از خروج بیماران به خارج از کشور برای انجام تکنیک های پیشرفته رادیوتراپی ممانعت بعمل اید.
تجهیزات از جمله CT Simulator از برند زیمنس المان ، دو عدد شتابدهنده خطی ( Linac ) پیشرفته از برند واریان امریکا مدل Vital Beam با قابلیت اجرای تکنیک های درمانی DCRT , IMRT, IGRT، قابلیت تصویربرداری با EPID و CBCT ، سیستم دوزیمتری مطلق و نسبی پیشرفته از برند PTW المان , تجهیزات و فانتوم های تخصصی کنترل کیفی از برند PTW المان و CIRS امریکا ، سیستم Plan QA از برند Scandidos سوئد مدل دلتا برای تایید طرح های درمانی IMRT ، سیستم طراحی درمان پیشرفته Eclipse اخرین ورژن از برند واریان امریکا با قابلیت انجام تکنیک های درمانی پیشرفته، سیستم کامل فیکساتور بدن از برند Macromedics هلند، سیستم مولدینگ فوتونی و الکترونی از برند ParScientific دانمارک، سیستم مدیریت اطلاعات انکولوژی Aria از برند واریان امریکا بعنوان OIS و تجهیزات جانبی مورد نیاز. معماری و ساخت ابنیه این مرکز بر اساس Workflow اجرایی در بخش رادیوتراپی انکولوژی انجام و تلاش بر این بوده که فضاها به صورت تخصصی و حرفه ای برای فرایندهای مختلف آماده شوند.
سرطان دومین عامل مرگ و میر و در کشور ما است. طبق آمار منتشر شده در بررسی 32 سرطان در 195 کشور بین سالهای 2005 تا 2015 ابتلا به سرطان 33 درصد افزایش یافته است. پرتودرمانی از رایجترین روشهای درمان سرطان است و میتواند به تنهایی یا همراه با سایر روشهای درمانی مانند جراحی، شیمیدرمانی یا هورموندرمانی به کار گرفته شود. پرتو درمانی، استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا کوچک کردن بافت های سرطانی است. در این روش در اثر آسیب DNA ، سلولهای ناحیه درمان (بافت هدف ) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممکن می شود.
اگرچه پرتو علاوه بر سلول های سرطانی به سلول های سالم نیز آسیب می رساند ولی اکثر سلول های سالم بهبودی خود را دوباره بدست می آورند. هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداکثر سلولهای سرطانی با حداقل آسیب به بافت های سالم است. رادیوتراپی ممکن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز، پستان، گردن رحم، حنجره، ریه، پانکراس، پروستات ، پوست، نخاع، معده ، رحم یا سارکومای بافت نرم و استخوان درمان لوسمی و لنفوم ( تومورسیستم لنفاوی) و برخی تومورهای خوش خیم به کار رود. این روش که سالهاست در کشورهای پیشرفته تجربه شده ، با ورود دستگاههای جدید شتاب دهنده خطی پرتو درمانی به ایران رسیده است.
مقدار دز مورد استفاده در پرتودرمانی به نوع تومور و بافت یا اندامهای درمعرض آسیب بستگی دارد.
برای بعضی از تومورها، پرتودهی به نواحی غیرتومورال برای جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد. این تکنیک، پرتو درمانی پیشگیری کننده (Prophylactic) نامیده میشود. رادیوتراپی همچنین میتواند به کاهش علائم بیمار مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافتهای بدن کمک کند. این تکنیک رادیوتراپی تسکینی (Palliative) نامیده میشود.
به طور کلی درتعدادی از بیماران هدف از درمان، تخریب کامل تومور و بعضی بیماران کوچک کردن تومور یا کاهش علائم بیماری (مانند درد) است. نیمی از بیماران سرطانی پرتودرمانی میشوند.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10606415/
پرتو درمانی بهتر است طی 4 هفته اول بعد از جراحی شروع شود. در صورتی که بیمار احتیاج به شیمی درمانی داشته باشد، پرتو درمانی ممکن است قبل، حین یا بعد از شیمی درمانی انجام پذیرفته و این زمان اندکی جابجا شود. البته در این صورت غالباً این کار بعد از شیمی درمانی انجام می شود.مشخص نیست که چه کسی برای نخستین مرتبه در تاریخ از پرتوهای یونیزان برای مقاصد درمانی استفاده کرد، اما یکی از اولین کوششهای اینچنینی متعلق به سال ۱۸۹۶ است که ویکتور دسپن بطور ناموفقی سعی در درمان سرطان معده با پرتوهای ایکس نمود.
در آن زمان پرتوها دارای انرژی کافی نبودند و لذا پرتودرمانی را فقط برای غدههای سطحی امکان پذیر مینمودند. این وضعیت البته با ابداع تجهیزات ویژه ۲۰۰ کیلوولتی در سال ۱۹۲۲ میلادی دچار دگرگونی شد در همان سال، یک جراح اتریشی بنام لئوپولد فرویند چگونگی درمان یک خال گوشتی توسط پرتوهای اشعه ایکس را برای نخستین بار به انجمن پزشکی وین نشان داد.
گوردون آیزاک، نخستین بیماری که توسط یک لیناک در ۱۹۵۷ برای رتینوبلاستوما معالجه گردید.
در ابتدای شروع کاربخش رادیوتراپی، این بخش توسط چند پزشک هندی اداره می شد که پس از آنها پروفسور ملکی و پروفسور افشاری متخصصین رادیولوژی آن سالها شروع به درمان بیماران نمودند. پس از چند سال رشته تخصصی رادیوتراپی درایران دایر و به آموزش پزشکان پرداخته شد.
https://www.cancer.org/cancer/cancer-basics/history-of-cancer/cancer-treatment-radiation.html
رشته رادیوتراپی انکولوژی تغییرات چشمگیری را پشت سر گذاشتهاست. درابتدا متخصصین رادیوتراپی انکولوژی برای برنامه ریزی و درمان بیماران با استفاده از آنچه روش دو بعدی نامیده میشد، آموزش دیده بودند. این روش تاکید بر استفاده از یک شبیه ساز مرسوم اشعه ایکس برای طراحی پرتالهای پرتویی که بر اساس تکنیکهای ترکیب اشعهای استاندارد و استفاده از بوکمارکهای استخوانی تجسم شده بر روی صفحه رادیوگرافی داشت. این روش در حالی که هنوز توسط برخی کلینیکها استفاده میشود به طور گسترده با یک روش سه بعدی(D3 )در کلینیکهای پرتو درمانی مدرن جایگزین شدهاست.